Read pictures. Picture letters.

- bài viết có tiết lộ nội dung sách -

Mùa hè năm 2015, Michael Hall cho ra mắt một quyển sách tranh, tên là "Red : A crayon's story"  (Màu đỏ : chuyện về một cây sáp màu).

Book trailer

Sự phong phú của màu sắc nói chung thường là ẩn dụ về tính cách, cái tôi, sự khác biệt ( ví dụ như "The Day the Crayons Quit" và "The Day the Crayons Came Home" của  Drew Daywalt và Oliver Jeffers, hoặc ngay cả cuốn "Màu vàng ở đâu?" mà mình viết cùng Parul)

"Red" của Michael Hall cũng nói về cùng đề tài đó. Tình huống truyện có thể được tóm tắt đơn giản như sau: có một cây bút chì màu, nhãn của nó ghi rằng nó là màu đỏ. Nhưng thật ra nó là màu xanh nước biển.

Mâu thuẫn nghịch lý đó vừa đem lại sự hài hước mà cũng ngậm ngùi. Nó vẽ ra những quả dâu màu xanh, cái xe cứu hỏa màu xanh, con kiến lửa màu xanh nốt. 

Những màu sắc xung quanh nó đưa ra bao nhiêu là giải pháp để giải quyết vấn đề cốt tủy: nó phải vẽ ra được màu đỏ (cho dù cái lõi của nó là màu xanh).

Thật dễ dàng để đánh giá hay nhận xét một ai đó. Một vài lời vô thưởng vô phạt. Và nó cứ cố mãi cho vừa với cái nhãn bên ngoài, cố đến mức tuyệt vọng. Mà dĩ nhiên là nó không thể làm được. Ai trong đời đã từng bị quở trách rằng vì mình chưa cố hết sức, vì mình còn lười cho nên mình không thể làm được điều như rất nhiều người khác đã và đang làm? Sự tổn thương đó để lại một dấu hằn trong hoang mang tột độ.

Nhưng mà lỗi là do ai? Do cái màu đỏ còn không tự biết mình là xanh hay đỏ? Do cái xưởng sản xuất nhầm nhãn màu cho nó, hay do những màu sắc khác trong hộp màu đã không chịu chấp nhận nó ngay từ đầu? Thậm chí đến cả những dụng cụ khác cũng muốn can thiệp bạo lực vào màu đỏ. Nó bị cắt rách phần vỏ bọc, bị quấn băng keo rồi còn phải chuốt lại cho nhọn đầu. Tất cả những dấu vết đó còn lại mãi cho đến trang cuối cùng của quyển sách, những dấu tích hằn lại trên cơ thể nó, luôn luôn gợi nhớ rằng người ta đã cực kỳ muốn thay đổi nó ra sao.

Rồi thì đương nhiên câu chuyện của Hall sẽ đưa cho nó một giải pháp để nó có thể biết được chính mình là ai. Nó sẽ hạnh phúc được vẽ mặt biển xanh, bầu trời xanh,... Sự vui sướng đó thậm chí làm cho cả những quả dâu xanh bây giờ cũng trở nên có lý trong mắt những cây bút màu khác. Quả là khi người ta hạnh phúc, người ta làm cho mọi điều dễ được chấp nhận biết bao.

Sách thì đã đọc xong rồi, gấp lại rồi, nhưng mà giữa vui sướng cùng màu đỏ, vẫn có chút thở dài của người đọc. Ngoài kia còn bao nhiêu cái nhãn nữa mà mình chưa biết? Giới tính, nghề nghiệp, địa vị, tính cách, hành vi... Có bao nhiêu đứa trẻ và bao nhiêu người lớn vẫn chưa biết được rằng màu sắc cốt lõi trong mình là gì?

Trải nghiệm đầu tiên của tôi về cái chết đến vào năm tôi sáu tuổi. Ông nội mất. Chữ "mất" này diễn tả chính xác cảm giác và hiểu biết của một đứa trẻ về cái chết. Tôi về đến Hải Dương khi ông đã qua đời một ngày. Tôi bước thẳng từ vùng ký ức tuổi thơ có sự hiện diện của ông vào một đám tang. Lúc đó tôi vẫn ngơ ngác không thật sự hiểu, tôi im lặng đứng nép vào một góc bên ngoài vòng người viếng, cho đến khi bà thím kéo tay tôi vào gần quan tài, nghẹn ngào nói : "Từ nay về sau con không còn được gặp ông nữa rồi." Lời giải thích ngắn gọn ấy về sự mất mát làm đứa trẻ sáu tuổi bật khóc.

Tôi nghĩ nhiều đứa trẻ khác cũng như tôi. Trải nghiệm đầu tiên về cái chết đến với các em khi ông, bà các em qua đời. Thật khó để một đứa trẻ chấp nhận được rằng có một điều gì vô cùng thân thương với em sẽ tan biến, sẽ vĩnh viễn không còn nữa. Và cũng càng khó hơn để giải thích cho em rằng sự biến mất này chỉ là một lớp bề ngoài, thật ra những người đã khuất vẫn còn lại trong chính các em. Đó là một bài học quá khó, ngay cả với người lớn.

Vì thế, những quyển sách thiếu nhi viết về mối quan hệ giữa ông bà và cháu luôn khiến tôi có sự chú ý nhất định. Hai năm vừa rồi, thật ngẫu nhiên (hoặc không?), tôi đọc ba quyển sách và làm biên tập cho một quyển về đề tài này. Một quyển từ Hà Lan, hai quyển từ Trung Quốc và quyển còn lại của tác giả Việt Nam sáng tác.

Bà tôi đã từ từ nhỏ đi (tác giả: Michael De Cock, họa sĩ: Kristien Aertssen, nhà xuất bản Kim Đồng)

Bà ngoại tôi biến thành búp bê nhỏ (tác giả: Yin Jian Ling, họa sĩ: Huang Jie, nhà xuất bản Kim Đồng)

Bà ngoại yêu dấu (tác giả: Phương Tố Trân, họa sĩ: Sonja Danowski, nhà xuất bản Kim Đồng)

Bà có nhớ không? (tác giả: Trịnh Hà Giang, họa sĩ: Vũ Tuấn Anh, Room to Read xuất bản)







Người già và trẻ con đều có những câu chuyện riêng của họ. Bọn trẻ con thì mới bước chân vào phần mở đầu, trong khi người già đã đi đến gần đoạn kết truyện. Vậy mà cả bốn cuốn sách đều kể về người già trong cách nhìn của trẻ thơ. Với các em, người già vừa lạ lẫm, khó hiểu nhưng cũng lại càng gần hơn với tầm vóc thế giới của các em. Càng lúc bà càng trở nên bé nhỏ hơn, co rút lại, nằm vừa trong một ngăn tủ, rồi vừa trong một trái tim bé thơ. Bà cũng trở thành búp bê nhỏ, để em chăm chút, em giúp bà tắm, lấy thuốc cho bà uống. Bà hay quên thì đã sao, đã có em bên cạnh, em sẽ nhắc bà ngày Tết mình đã hứa cùng làm gì với nhau.

Bốn câu chuyện còn kể cho người đọc nhiều điều hơn thế. Đây còn là câu chuyện về nỗi đau day dứt của một người thiếu phụ phải sống xa mẹ mình, chỉ mang con về thăm với mẹ vài ngày, đến khi mẹ mất cũng không thể về được. Đây còn là câu chuyện về tình yêu của ông và bà từ ngày họ còn rất trẻ và nỗi đau khổ, nhớ nhung vô cùng của bà khi ông từ biệt cuộc đời trước. Đây còn là câu chuyện về hai bà cháu cố gắng giữ những nếp cũ ngày cuối năm từ gói bánh chưng đến làm mứt chùm ruột. Bà thì cứ dần quên đi mọi thứ nhưng vẫn muốn lưu lại cho cháu những nếp ký ức đẹp đẽ.

Khi khép sách lại, tôi nhớ về bà cố của mình. Đến giờ trong tôi hầu như không còn hình ảnh nào về bà, ngoại trừ một bóng dáng lụ khụ lưng còng, chống gậy đi lại trong sân. Người lớn kể lại rằng năm đó, tôi chỉ ba tuổi, cũng hay bắt chước bà cố chống gậy, còng lưng, đi sau lưng bà. Người già và con trẻ, một ở điểm khởi đầu hành trình, một ở đoạn chót cuộc đời, ấy vậy mà lại có quá nhiều yêu thương tương tự nhau.

Nhân vật của Suzy Lee thường hay đứng mấp mé giữa hai bờ thế giới thực – ảo. Bộ ba sách tranh không lời: Mirror, Shadow và Wave cũng không nằm ngoài chủ đề này. Nếu Mirror có chút ma quái với sự hoán đổi vị trí của thế giới trong và ngoài gương, Shadow tinh nghịch với thế giới của ánh sáng và bóng tối, thì Wave lại trong trẻo hồn nhiên với thế giới của bờ và sóng. Ranh giới của hai thế giới trong Wave là ranh giới mờ nhất, “ẩn” nhất, đến nỗi nếu không tinh ý nhìn những chi tiết nhỏ ở ngay mép nối giữa các trang, người đọc không dễ nhận ra sự phân cắt của hai thế giới này. Có lẽ cùng vì thế nến trong ba cuốn sách, Wave tạo ấn tượng nhẹ nhàng nhất, một phần khác cũng vì tông màu xanh, trắng xám và đen xuyên suốt quyển sách.

 Người ta đọc thấy nhiều hơn một lớp nghĩa trong truyện của Suzy Lee. Một vài người đọc cảm thấy đây là câu chuyện vớ vẩn nhất mà họ từng đọc. Chẳng có gì ngoài chuyện một đứa bé chạy ra rồi lại chạy vào, sóng đuổi theo, làm ướt áo… Một số người khác thì thấy đây là câu chuyện nói về sức mạnh của thiên nhiên. Một số khác lại thấy đây là câu chuyện về sự bước qua ranh giới của sợ hãi, thách thức, phiêu lưu và về sự lạc quan, tha thứ. Người ta thường không bao giờ lường trước được mình sẽ đối diện với điều gì khi bước ra khỏi ranh giới an toàn. Và cũng chẳng nhiều “đứa trẻ” trên đời có thể biết cách tận hưởng niềm vui từ những vỏ sò vỏ ốc do “cơn sóng thảm họa” mang đến.

"Đêm đó Max mặc bộ đồ hóa trang chó sói vào và quậy tưng hết cái này đến cái kia, mẹ nó mắng: “Nghịch như quỷ”, và Max đáp: “Con sẽ ăn thịt mẹ!”, thế là nó bị tống đi ngủ mà không được ăn bữa khuya."

-  Maurice Sendak, Vương quốc Quỷ sứ

Thậm chí đến tận bây giờ, mấy chục năm kể từ lần đầu tôi đọc những dòng này, chúng vẫn khơi lên trong tôi cảm giác về những cuộc tẩu thoát, những mảnh rừng, những sinh vật huyền thoại và một thế giới nơi một đứa trẻ có thể tự ra quyết định và chịu trách nhiệm. 

Cuốn sách thắp lên trong tôi niềm hy vọng, vào cái thuở tôi chỉ mới năm tuổi, mọi sự trên đời này đều do người khác định đoạt thay tôi và đều hỏng bét cả. Nếu được quay về lúc đó, tôi sẽ làm mọi giá để đọc được nhiều truyện hơn. Tôi sẽ vờ ốm để có thể rúc vào góc dưỡng bệnh ở trường, nơi có bộ sách pop-up. Tôi sẽ hối hả chạy đến thư viện sau giờ học để đọc Fungus the Bogeyman hoặc quyển sách bị cấm When did I come from. 

 Nỗi khát truyện chưa bao giờ dịu đi. Lúc nào tôi cũng muốn đọc truyện nhiều hơn nữa, đọc nhanh hơn nữa. Đó là nguyên do thôi thúc tôi tự mình viết truyện cho trẻ em và cũng là lý do tôi trở thành tác giả đại sứ cho Room to Read. Bởi truyện kể quan trọng với nhân loại, theo một cách bức thiết mà không phải lúc nào chúng ta cũng nhận thức rõ. 

 Chắc chắn rằng tôi thấy hứng khởi với những tác động về định lượng do RtR tạo ra: Hơn 16,000 không gian đọc được kiến lập trong 14 năm, hơn 1800 trường học được xây dựng, trên 2700 nữ sinh được hỗ trợ giáo dục và hơn 1000 tựa sách được xuất bản với 27 ngôn ngữ khác nhau của các vùng địa phương. Nhưng với tư cách là một người viết cho trẻ thơ, tôi còn thấy hân hoan hơn về những điều không thể đo lường định lượng được - đó là giây phút một đứa trẻ Campuchia mở trang sách bằng tiếng mẹ đẻ và ngụp lặn trong thế giới Vương quốc quỷ sứ của chính em, quyển truyện quá đỗi nguyên sơ, chân thực đến nỗi em ước gì có thể sống cả đời mình nơi những trang sách ấy. Mong rằng truyện kể này sẽ thủ thỉ với em trong suốt những năm tháng về sau rằng: những khi đời người trở nên thật khổ sở muộn phiền, em luôn có thể lánh mình vào chốn diệu kỳ nơi trang sách. 

 Với một quyển sách trên tay, một em nhỏ có thể giong buồm "băng qua hết đêm rồi lại ngày, hết tuần này đến tuần khác, hết cả gần một năm" để đến một nơi mà mọi sự tốt hơn, dịu dàng hơn, đâu vào đấy hơn. Là một thành viên của Room to Read, tôi cho rằng nhiệm vụ quan trọng nhất của chúng ta chính là đây. 

  Tristan Bancks là một tác giả chuyên viết cho thiếu nhi và tuổi mới lớn, các sách của anh được xuất bản tại Mỹ và Úc. Anh cũng là tác giả đại sứ của Room to Read. Năm nay anh nỗ lực gây quỹ 20,000$ để mua 20,000 quyển sách xuất bản bằng ngôn ngữ địa phương của các vùng dự án RtR, hoạt động này nằm trong Chiến dịch Hỗ trợ phát triển ngôn ngữ, kết thúc vào tháng 10 năm nay. Các bạn có thể chung tay giúp sức với anh ở địa chỉ này: http://www.tristanbancks.com/2014/03/room-to-read-world-change-challenge-2014.html 

Người dịch: Q.