Read pictures. Picture letters.

Năm 1971, cô Hart mở một thư viện với rất nhiều sách cho thiếu nhi. Cô đã viết thư nhờ một vài người nổi tiếng thời đó ghi cho các em nhỏ vài dòng để khuyến khích các em đến thư viện đọc sách. Có thể kể ra ở đây vài tên tuổi lẫy lừng như Neil Armstrong, Isaac Asimov, Hardie Gramatky, Dr Seuss và E. B. White.
Mình sẽ tạm dịch đoạn thư của E.B. White (tác giả của Nhắt Stuart, Charlotte và Wilbur) cho các bạn cùng đọc nhé.

"Các bé nho nhỏ ở Troy thân mến,

Cô thủ thư nhờ chú viết để cho các bé biết một thư viện có ý nghĩa gì với các bé đấy.

Một thư viện thật ra là nhiều thứ lắm. Nó là nơi mình đến, để trú mưa. Nó là nơi mình đến khi mình muốn ngồi ngẫm nghĩ tí ti. Nhưng đúng nhất thì nó là nơi các quyển sách cư ngụ, nơi các bé có thể tiếp xúc với mọi người và những tư tưởng, thông qua sách. Nếu các bé muốn tìm hiểu về điều gì đó thì thông tin nằm trong những quyển sách tham khảo, như từ điển, bách khoa toàn thư, các quyển át lát. Nếu các bé thích nghe kể chuyện thì thư viện chính là nơi mà mình phải ghé đấy nhé.

Sách gìn giữ gần hết các bí mật trên cõi đời này, và cả hầu hết những tư tưởng mà con người nghĩ ra. Rồi khi bé đọc sách, bé và tác giả sẽ trải qua quãng thời gian riêng cùng nhau - chỉ có hai người thôi nhé. Khi bé cảm thấy buồn phiền, thư viện đúng thật là nơi tốt lành mình nên ghé, bởi vì nơi ấy, trong một trang sách, bé sẽ tìm thấy được sự khích lệ và an ủi. Khi bé cảm thấy hoang mang hay lưỡng lự, thư viện đúng thật là nơi tốt lành mình nên ghé, bởi vì nơi ấy, bé sẽ tìm thấy được lời đáp cho những câu hỏi của mình. Sách là người bạn đồng hành tốt, cả khi vui lẫn buồn, vì sách cũng chính là những con người, bằng cách này cách kia đã sống được giữa cuộc đời này, bằng cách náu mình giữa những bìa sách kia."

Cách đây vài năm, tôi đọc được trong một cuốn sách có câu rằng: "There is no art for children. There is Art."

Cái sự vụ nghệ thuật là một thứ vừa thơ vừa mông lung, mà lắm lúc cũng làm người ta thở dài đánh sượt về nỗi nghi vấn trúc trắc với sự hiện hiện của nó trên đời. Ai mà biết đứa nhỏ oe oe trong nôi kia là tương lai sẽ là một hoạ sĩ hay là một bác sĩ? Mà ai cấm cản một bác sĩ không thể là một hoạ sĩ? Hoặc một người bán mì ramen ban đêm, ban ngày anh ta có thể tỉ mẩn viết những dòng tuyệt đẹp về quả hồng cuối mùa thu.

Một em bé nhỏ có thể nghĩ gì về nghệ thuật? Cái phạm trù này quá lớn lao với em không? Chí ít nếu không phải mọi đứa trẻ chơi nhạc đều thành Mozart (ơn trời, nếu tất cả đều thành Mozart thì đúng là thảm hoạ), sau này và cả bây giờ, mỗi khi cuộc sống có chút chòng chành, các em có thêm một nơi an trú.

Trở về câu chuyện của đứa bé và nghệ thuật, những gì được xây dựng từ thuở ban sơ đều là những thứ có tác động lớn đến tâm trí. Vì thế, ở một vài nơi, người ta đưa các em đến các bảo tàng từ khi các em còn be bé. Nhưng mà một đứa bé thì biết làm gì ở Louvre, Orsay hay MOMA? Liệu em ấy có oặt ra vì buồn ngủ, khóc toáng lên, la hét hay chạy ầm ầm, làm cho bố mẹ ngượng ngùng vội vã chấm dứt chuyến thăm viếng nghệ thuật trong vòng ba nốt nhạc?

Hai quyển sách nhỏ này dành cho cả trẻ con và người lớn (vẫn vấn vương trong hồn một chút trẻ dại thơ ấu), một do Quentin Blake trứ danh biên soạn, một do cô Marie Sallier - nhà văn, nhà báo và là người nghiên cứu về nghệ thuật nổi tiếng của Pháp.

Điều thú vị của cả hai quyển sách này đối với người lớn là nó giúp họ hiểu được khi một đứa trẻ ngắm bức tranh của Gaugin, Van Gogh em ấy sẽ chú ý đến điều gì, khi em xem một bức tượng, em sẽ thấy tò mò về chi tiết nào. Người ta nói rằng một hình ảnh hơn vạn ngôn từ nhưng cụ thể hình ảnh ấy nói gì với một em bé nho nhỏ? Marie Sallier và Quentin Blake đưa tầm mắt của người đọc trở về với đứa bé 5-6 tuổi với những băn khoăn rất ngây thơ nhưng không kém phần sâu sắc. Tất cả những câu hỏi gợi ý đi kèm đều nhằm khai phá các lớp ý nghĩa của tranh thông qua việc quan sát chi tiết, biểu cảm nhân vật và liên hệ với đời sống xung quanh của các em. Sallier có những dẫn dắt, giới thiệu đơn giản với các câu văn ngắn, tập trung vào những điều thân thuộc với trẻ em. Còn Blake dùng thế mạnh minh hoạ của mình để biểu đạt những suy nghĩ, phỏng đoán của trẻ thơ khi ngắm nhìn tranh.






Với hai quyển sách này, người lớn được làm trẻ nhỏ còn trẻ nhỏ được đắm mình trong những điều đẹp đẽ. Thỉnh thoảng, trong những ngày dài, quả thật một bức tranh đẹp, một quyển sách hay làm cho đời sống nhẹ hơn chút ít.

Phải vậy không, những người thương mến?

Năm lớp 5 hay lớp 6 gì đó, tôi được mẹ dắt đi Fahasa ở gần chợ Bà Chiểu và ở đó tôi mang về một cuốn sách nằm trong khu vực sách thiếu nhi, trong mấy trang đầu có lời giới thiệu rằng tác giả đã đạt giải Nobel văn học.

Sau một tối đọc quyển sách ấy xong, tôi rất thành thật thở dài và bảo mẹ:"Sao họ lại trao Nobel cho cái ông này chứ! Thật khó tin!" Ấy là vì tôi đọc mà chẳng hiểu mô tê chi cả. Hết sức mông lung!


Mãi sau này đến khi gần vào Đại học, có một người bạn trầm trồ khen quyển sách "dở tệ trong ký ức" này, nên tôi rảnh rỗi lấy ra đọc lại (trời ơi, tôi cần có lại những ngày rảnh rỗi như vậy hiu hiu). Và ... ơ lần này đọc nó hay thật! Giải Nobel có nhiều phen gây tranh cãi (như vụ Bob Dylan năm rồi), nhưng chắc người ta không trao nhầm cho Jimenez đâu. Vâng, đó là quyển "Con lừa và tôi". Tôi đã thích nó đến mức sau này khi đi học môn sân khấu, có phần dựng cảnh thu hình mỗi sinh viên đọc một trích đoạn yêu thích, tôi khăng khăng đòi đọc một đoạn về Platero, dù không phải ai cũng biết ông ấy là ai. Vài năm sau, khi đi làm, tôi có một công việc rất dễ thương là lượn một vòng thành phố, ghé tất cả nhà sách và nhặt lấy những cuốn nào hay nhất để sau đó chọn đưa vào thư viện cho trẻ em. Tôi thấy quyển về Platero tái bản nên lại đưa vào danh mục. Nhưng thật may, vì quá yêu thích nó nên tôi lập tức chia sẻ về nó với một chị đồng nghiệp và chị hỏi mượn mang về cho con gái học lớp 4 của chị đọc thử. Kết quả là em bé trả lại và bảo con không hiểu mà cũng chả thấy hay gì. A, chào con, con giống y hệt cô hồi xưa!


Như vậy đó, có rất nhiều quyển sách thật sự nó không dở tí nào nhưng nó khó đọc. Người ta cần thời gian để hiểu và để cho đứa trẻ trong mình lớn lên vừa tầm cuốn sách.

Hôm nay nói chuyện dông dài vậy để giới thiệu về một quyển sách khó đọc (nhưng mà hay). Và thật ra theo như các review thì trẻ con lại ít gặp rắc rối với quyển sách này hơn người lớn. Các em hiểu câu chuyện nhanh hơn.

Caldecott là một giải thưởng nổi tiếng dành cho sách thiếu nhi ở Mỹ. Và cuốn sách này được trao giải năm 1991. David Macaulay đã dùng một thủ pháp hậu hiện đại để kể một câu chuyện thiếu nhi theo cách vô tiền khoáng hậu. Nếu các bạn người lớn từng đọc "Từ điển Khazar" thì sẽ phần nào hiểu được cách đọc. Black and White được kể theo thủ pháp phân mảnh, nó có 4 câu chuyện rời nhau, kể song song trong từng trang tranh. 4 câu chuyện cũng có 4 phong cách minh hoạ hoàn toàn khác nhau. Người ta cần đọc từng câu chuyện riêng. Sau khi đọc hết tất cả 4 câu chuyện, họ sẽ hiểu được rằng thật là nó là 4 mảnh puzzle của một câu chuyện lớn. Quyển sách này cũng là một bài tập thú vị cho sự logic, trí tưởng tượng và sự kết hợp giữa hình ảnh cùng ngôn từ.


Nghe có phức tạp không? Thật sự là có đấy. Nhưng mà nó đồng thời cũng là một thử thách rất thú vị cho trí não. Một cậu bé trên toa tàu. Một đoàn người chờ tàu đến muộn. Một cặp bố mẹ bất ngờ có những hành vi kỳ quặc. Một tên trộm lẻn theo đàn bò để tẩu thoát. Bốn mạch truyện riêng biệt như bốn dòng suối nhỏ, để rồi cuối cùng hoà vào thành môt mạch nước lớn.


David Macaulay đã làm một chuyện tuyệt vời: ông ấy làm cho một quyển sách trở nên khó đọc! Nhưng đấy là loại khó đọc khiến cho người ta cứ muốn đọc lại hoài, chúi mũi vào xem lại từng trang tranh để hiểu dụng ý các chi tiết và cảm thấy hả hê khi gấp sách lại. Một cuộc dạo chơi đầy tính phiêu lưu.

Và nói cho cùng thì thật ra khi hiểu được cái gì đấy tường tận sau một hồi đánh vật với nó, có khi người ta đâm ra nhớ nó lâu hơn.