Read pictures. Picture letters.

Mordicai Gerstein là một tác giả cũng nổi tiếng, mà nổi nhất là do cuốn "Người đàn ông bước đi giữa hai tòa tháp" (The Man Who Walked Between the Towers), được giải Caldecott năm 2004. Quyển này nổi tiếng đến mức nó được dựng thành animation rồi còn được chuyển thể thành ballet luôn. Mà lý do nó nổi đến vậy thì mình nghĩ là vì nó có gợi liên tưởng đến tòa tháp đôi ở Mỹ, dù nhân vật trong sách thực hiện chuyến đi giữa hai tòa tháp khác.

Nhưng mà bây giờ thì mình giới thiệu một quyển ít nổi tiếng hơn một tí của Gerstein, Một quyển sách. Vâng, cái tên nó vậy đó, chứ không phải mình lặp từ nha. Cuốn này nó có hơi hướm post modernism một tí vì nó có một tình huống kinh điển: bản thân quyển sách và nhân vật của nó tương tác cùng người đọc (helloooo, có ai còn nhớ Nếu một đêm đông có người lữ khách của Calvino không?)

Mấy bạn có bao giờ tưởng tượng có một ngày mình dòm vô quyển sách thấy nhân vật chạy nhảy tung tăng, chơi đùa ăn uống, nói chuyện,... không?

Cuốn sách này nó miêu tả tình huống như vậy đó. Và vì bạn đang nhìn xuống trang sách nên toàn bộ tranh được vẽ theo góc nhìn từ trên xuống (down-shot view). Mấy bạn mở sách ra một cái là trời sáng trưng, nhân vật lục tục thức dậy. Mấy bạn đóng sách lại là trời tối, ai về giường nấy, ngủ thỏa thuê. Nghe thấy ghê hem?

Đây là câu chuyện về một gia đình sống trong sách. Mà vì sống trong sách nên ai cũng phải có câu chuyện của mình hết, nếu không thì độc giả biết đọc gì đây. Bố có câu chuyện của bố, mẹ có câu chuyện của mẹ, anh trai có câu chuyện của anh trai. Đến con mèo, con chó, con cá kiểng cũng có câu chuyện riêng hết. Chỉ trừ mỗi một con nhóc trong truyện là chẳng biết mình nằm trong truyện gì. Em này đứng trước một rủi ro cao là nếu ẻm không có chuyện hay ho gì để kể thì người đọc sẽ chán, xong đóng sách lại cái rầm. Chuyện đó mà xảy ra thì chắc em ấy sẽ thành công chúa ngủ ngàn năm mất vì lúc nào trời cũng tối. Người ta nói là không biết phải hỏi, muốn giỏi phải học, cho nên em gái bé nhỏ này bèn đi tìm coi mình nằm trong truyện nào vậy.

Gerstein cũng xài lại phương pháp liên văn bản của post modernism nên mấy bạn sẽ thấy em bé này chạy qua rất nhiều những truyện quen thuộc từ cổ tích như Cô bé Lọ Lem, Cô bé Quàng Khăn Đỏ, cho đến Sherlock Holmes, Alice lạc vào xứ Thần tiên rồi truyện lịch sử, truyện cướp biển, du hành vũ trụ, đủ thể loại hết. Sau khi đi hết một vạn dặm qua tất cả các thể loại văn học thiếu nhi trên đời thì em ấy đã hiểu ra mình thuộc về câu chuyện nào. Có ai đoán ra hem? Nếu chưa đoán ra thì đọc sách để biết ha, mấy bạn.

Điều thú vị của cuốn này là ở chỗ nó sẽ làm bạn phải đọc lại rất nhiều lần để chú ý đến các chi tiết trong sách, cố nhớ xem à cái đoạn này ở trong truyện này nè, à cái này mình biết nè, nó ở trong truyện kia. Và nó cũng cho mình đi chu du một chuyến vòng quanh xứ sở văn học thiếu nhi. Cảm ơn em gái nhỏ, có 48 trang sách mà em cho độc giả một chuyến đi quá đã!

Ngày nảy ngày nay, ở một số trường học, khi mà bạn học về story telling, bài tập về nhà cho bạn chính là hãy kể lại thật sáng tạo câu chuyện về ba chú heo con đi xây nhà và con sói già gian ác cứ tìm mọi cách giật sập nhà của lũ heo đáng thương.

Rồi để đưa ra ví dụ về cách kể sáng tạo, rất có thể người ta sẽ giới thiệu cho bạn về phiên bản rất nổi tiếng này của Eugene Triviaz và Helen Oxenbury. Ah, vào cái thời mà Oliver Jeffers và Jon Klassen chưa nổi tiếng thì cô Helen Oxenbury này cũng giống như là một huyền thoại của làng minh họa sách cho trẻ em đó mấy bạn. Hồi đó ra tiệm sách mà cứ thấy sách của cô này mà mình không thể kiềm lòng được.

Thôi giờ chúng ta quay trở lại về câu chuyện Ba nhóc Sói và gã Lợn béo xấu xa. Đây là phiên bản về ba em sói cu te, lông mềm, đuôi xốp, răng nanh còn chả có, cả đời chưa hề làm gì gian ác, chỉ có mỗi nhiệm vụ là sống thiệt dễ thương nhân ái, chan hòa, đốn tim các fan girl. Một ngày kia, mẹ sói nhắm chừng bọn con này đến lúc ra riêng rồi, thế là bà dặn bọn nhỏ: "Các con ơi, giờ là lúc các con xổ lồng, lao ra đời nè. Đi xây lấy một cái nhà mà ở cho đàng hoàng tinh tươm nhé. Nhưng mà cẩn thận với gã Lợn béo xấu xa đấy!"

Mà mấy bạn biết đó, thường thì trong truyện, hễ ai dọa mình cái gì là thể nào nó cũng xảy ra!!! Bọn sói nhỏ rút kinh nghiệm từ phiên bản truyện cũ nên nó bỏ qua giai đoạn nhà rơm với nhà gỗ, chuyển tiếp thẳng lên nhà gạch. Nhà vừa xây xong thì có con Lợn béo đến đòi xông vô nhà thật. Gã Lợn này cũng rút kinh nghiệm phiên bản truyện cũ, nên ngay sau khi thấy đứng phun nước miếng vô cái nhà gạch hoài mà nó không sứt một mẩu gạch nào thì gã rút ra một cái búa tạ mà choảng thẳng vào nhà. Dĩ nhiên... nhà sập, lũ sói chạy toán loạn.

Rồi từ đó thì chiến tranh leo thang, chạy đua vũ trang y như bây giờ người ta đánh nhau ở Syria vậy đó. Bọn Sói xây nhà bê tông cốt thép thì gã Lợn cũng có máy khoan, thuốc nổ, ... Truyện mà được viết và vẽ vào lúc bây giờ thì dám có vũ khí hóa học với bomb nguyên tử luôn quá. Mà dùng bạo lực chống lại bạo lực thì nó đi tới đâu, các bạn biết rồi đó. Chúng ta có quá nhiều bài học đắt giá trong thế kỷ XX.

Các em sói nhỏ quá tuyệt vọng với chiến tranh vô nghĩa và các em đi đến một giải pháp rất nữ tính, dễ thương. Giải pháp gì thì các bạn đọc truyện, hồi sau sẽ rõ nha.

Chúc các bạn đọc xong, tim cũng mềm ra và bất ngờ quyết định trở thành người siêu tốt như gã Lợn nhaaaa. Mình sẽ được sống happily ever after đó.

Một cách tình cờ tôi có được quyển truyện này. Đó là một đêm khi chuyến bay của tôi bị delay hơn 1h đồng hồ. Tôi cứ quanh quẩn đi ra đi vào những những hàng ghế. Đồng hồ chầm chậm đi từ 11h sang 12h. Tôi đã mua cả một thùng sách ở số 5 Đinh Lễ nhưng tất cả đều được nhét vào khoang hành lý. Rồi tôi lại gần quầy sách báo và thấy cuốn sách này. Nó giá 20.000, đúng bằng số tiền tôi còn lại trong túi. Tôi chưa từng nghe nói đến cuốn sách này bao giờ. Hoàn toàn lạ lẫm. Và tôi mua nó, một cách hú hoạ trong nỗ lực tìm kiếm thứ gì để đọc lúc chờ máy bay.

Nó hay một cách kỳ lạ. Pierre Gripari đã làm công việc mà tôi ao ước suốt đời : một người kể chuyện. Những câu truyện về một con phố ở Paris. Ông kể chuyện cổ tích nhưng cũng không phải là truyện cổ. Một ít hài hước, một ít ngộ nghĩnh và một ít ý nghĩa trong những câu truyện của ông. Tôi nhớ chuyện tình của củ khoai tây, cả đời chỉ mơ ước được thành khoai tây rán, hoặc chuyện về Lustucru, người bất tử và lập rất nhiều chiến công từ thời cổ đại cho đến tận bây giờ nhưng không hề được ghi tên vào sử sách vì các sử gia cảm thấy tên ông quá kỳ cục.

Những câu chuyện mà Gripari kể hầu hết đều được đặt trong bối cảnh hiện đại, vì thế mà chúng đáng yêu nhưng không lạc lõng. Broca là một con phố có thật, nằm ở quận 13 Paris và từng chi tiết trong truyện đều như có thật. Tôi vào http://photos.pagesjaunes.fr/ để check lại từng thông tin tác giả miêu tả ở chương đầu sách và tất cả đều có thật, ngay cả căn nhà số 69 trứ danh.

Đó là điểm đáng yêu, một nền tảng thực tế cho một huyễn hoặc. Nó làm người ta đi giữa tỉnh và mê. Bọn trẻ bây giờ nhiễu sự hơn, vì thế để làm chúng tin tưởng vào truyện, người ta mất công sức hơn xưa nhiều.

Hãy tưởng tượng ngày xưa, thời Charles Perrault, thế kỷ 16, trẻ con chẳng xa lạ gì với cái thoi dệt sợi của mẹ của bà, thế nên chúng hoàn toàn tin tưởng nàng công chúa ngủ trong rừng cần phải chạm tay vào con thoi ấy. Cũng như thế, ở thế kỷ 20 này, bọn trẻ sẽ muốn có một nàng tiên sống trong vòi nước robinet, một chuyện tình của nàng khoai tây được đăng trên các báo trang nhất, một thượng đế bé bỏng xin phép mẹ được vẽ ra thế giới sau khi đã hoàn tất bài tập về nhà và một nhà khoa học nghiên cứu xem làm sao có thể tận dụng được nọc của những con rắn rơi ra từ miệng của một cô gái khi nàng cười.

Tôi nhớ truyện “Trong thành có ma trơi”, Andersen nói về cái chết của Truyện. Người kể chuyện đã không còn tìm thấy Truyện nữa. Những người như Perrault hay Grimm hay ngay cả Andersen đã mất, những câu chuyện thì cứ bất biến. Cái khăn của Quảng Khăn Đỏ vẫn cứ đỏ thế mãi, dù giờ có thể chẳng ai quảng kiểu khăn ấy ra đường nữa. Trẻ con cần ai đó thuyết phục chúng rằng thời nay những người kể truyện cổ tích vẫn còn đây đó. Họ vẫn sống và sáng tác những câu chuyện chỉ dành riêng cho chúng, để chúng biết mơ mộng, biết vượt giới hạn của hiện thực mà sống.

Tôi nghĩ đó là duyên may của tôi với quyển sách này, bởi khi ở Hà Nội, rong ruổi mấy ngày trời ở các hàng sách tôi không hề thấy nó; cũng như khi về lại SG, tôi cũng không tìm thấy quyển thứ hai ở bất kỳ tiệm sách nào. Có lẽ, để mua được “Truyện cổ phố Broca“, người ta cần phải bị delay máy bay và đi loanh quanh ở sân bay Nội Bài lúc 12h đêm. Và nếu có ai đúng thật rơi vào hoàn cảnh đó, tôi khuyên chân hành rằng hãy lại gần quầy sách báo và tìm quyển “Truyện cổ phố Broca“.

- bài này năm 2010 viết cho Reading cafe-

- bài viết có tiết lộ nội dung sách -

Mùa hè năm 2015, Michael Hall cho ra mắt một quyển sách tranh, tên là "Red : A crayon's story"  (Màu đỏ : chuyện về một cây sáp màu).

Book trailer

Sự phong phú của màu sắc nói chung thường là ẩn dụ về tính cách, cái tôi, sự khác biệt ( ví dụ như "The Day the Crayons Quit" và "The Day the Crayons Came Home" của  Drew Daywalt và Oliver Jeffers, hoặc ngay cả cuốn "Màu vàng ở đâu?" mà mình viết cùng Parul)

"Red" của Michael Hall cũng nói về cùng đề tài đó. Tình huống truyện có thể được tóm tắt đơn giản như sau: có một cây bút chì màu, nhãn của nó ghi rằng nó là màu đỏ. Nhưng thật ra nó là màu xanh nước biển.

Mâu thuẫn nghịch lý đó vừa đem lại sự hài hước mà cũng ngậm ngùi. Nó vẽ ra những quả dâu màu xanh, cái xe cứu hỏa màu xanh, con kiến lửa màu xanh nốt. 

Những màu sắc xung quanh nó đưa ra bao nhiêu là giải pháp để giải quyết vấn đề cốt tủy: nó phải vẽ ra được màu đỏ (cho dù cái lõi của nó là màu xanh).

Thật dễ dàng để đánh giá hay nhận xét một ai đó. Một vài lời vô thưởng vô phạt. Và nó cứ cố mãi cho vừa với cái nhãn bên ngoài, cố đến mức tuyệt vọng. Mà dĩ nhiên là nó không thể làm được. Ai trong đời đã từng bị quở trách rằng vì mình chưa cố hết sức, vì mình còn lười cho nên mình không thể làm được điều như rất nhiều người khác đã và đang làm? Sự tổn thương đó để lại một dấu hằn trong hoang mang tột độ.

Nhưng mà lỗi là do ai? Do cái màu đỏ còn không tự biết mình là xanh hay đỏ? Do cái xưởng sản xuất nhầm nhãn màu cho nó, hay do những màu sắc khác trong hộp màu đã không chịu chấp nhận nó ngay từ đầu? Thậm chí đến cả những dụng cụ khác cũng muốn can thiệp bạo lực vào màu đỏ. Nó bị cắt rách phần vỏ bọc, bị quấn băng keo rồi còn phải chuốt lại cho nhọn đầu. Tất cả những dấu vết đó còn lại mãi cho đến trang cuối cùng của quyển sách, những dấu tích hằn lại trên cơ thể nó, luôn luôn gợi nhớ rằng người ta đã cực kỳ muốn thay đổi nó ra sao.

Rồi thì đương nhiên câu chuyện của Hall sẽ đưa cho nó một giải pháp để nó có thể biết được chính mình là ai. Nó sẽ hạnh phúc được vẽ mặt biển xanh, bầu trời xanh,... Sự vui sướng đó thậm chí làm cho cả những quả dâu xanh bây giờ cũng trở nên có lý trong mắt những cây bút màu khác. Quả là khi người ta hạnh phúc, người ta làm cho mọi điều dễ được chấp nhận biết bao.

Sách thì đã đọc xong rồi, gấp lại rồi, nhưng mà giữa vui sướng cùng màu đỏ, vẫn có chút thở dài của người đọc. Ngoài kia còn bao nhiêu cái nhãn nữa mà mình chưa biết? Giới tính, nghề nghiệp, địa vị, tính cách, hành vi... Có bao nhiêu đứa trẻ và bao nhiêu người lớn vẫn chưa biết được rằng màu sắc cốt lõi trong mình là gì?

Trải nghiệm đầu tiên của tôi về cái chết đến vào năm tôi sáu tuổi. Ông nội mất. Chữ "mất" này diễn tả chính xác cảm giác và hiểu biết của một đứa trẻ về cái chết. Tôi về đến Hải Dương khi ông đã qua đời một ngày. Tôi bước thẳng từ vùng ký ức tuổi thơ có sự hiện diện của ông vào một đám tang. Lúc đó tôi vẫn ngơ ngác không thật sự hiểu, tôi im lặng đứng nép vào một góc bên ngoài vòng người viếng, cho đến khi bà thím kéo tay tôi vào gần quan tài, nghẹn ngào nói : "Từ nay về sau con không còn được gặp ông nữa rồi." Lời giải thích ngắn gọn ấy về sự mất mát làm đứa trẻ sáu tuổi bật khóc.

Tôi nghĩ nhiều đứa trẻ khác cũng như tôi. Trải nghiệm đầu tiên về cái chết đến với các em khi ông, bà các em qua đời. Thật khó để một đứa trẻ chấp nhận được rằng có một điều gì vô cùng thân thương với em sẽ tan biến, sẽ vĩnh viễn không còn nữa. Và cũng càng khó hơn để giải thích cho em rằng sự biến mất này chỉ là một lớp bề ngoài, thật ra những người đã khuất vẫn còn lại trong chính các em. Đó là một bài học quá khó, ngay cả với người lớn.

Vì thế, những quyển sách thiếu nhi viết về mối quan hệ giữa ông bà và cháu luôn khiến tôi có sự chú ý nhất định. Hai năm vừa rồi, thật ngẫu nhiên (hoặc không?), tôi đọc ba quyển sách và làm biên tập cho một quyển về đề tài này. Một quyển từ Hà Lan, hai quyển từ Trung Quốc và quyển còn lại của tác giả Việt Nam sáng tác.

Bà tôi đã từ từ nhỏ đi (tác giả: Michael De Cock, họa sĩ: Kristien Aertssen, nhà xuất bản Kim Đồng)

Bà ngoại tôi biến thành búp bê nhỏ (tác giả: Yin Jian Ling, họa sĩ: Huang Jie, nhà xuất bản Kim Đồng)

Bà ngoại yêu dấu (tác giả: Phương Tố Trân, họa sĩ: Sonja Danowski, nhà xuất bản Kim Đồng)

Bà có nhớ không? (tác giả: Trịnh Hà Giang, họa sĩ: Vũ Tuấn Anh, Room to Read xuất bản)







Người già và trẻ con đều có những câu chuyện riêng của họ. Bọn trẻ con thì mới bước chân vào phần mở đầu, trong khi người già đã đi đến gần đoạn kết truyện. Vậy mà cả bốn cuốn sách đều kể về người già trong cách nhìn của trẻ thơ. Với các em, người già vừa lạ lẫm, khó hiểu nhưng cũng lại càng gần hơn với tầm vóc thế giới của các em. Càng lúc bà càng trở nên bé nhỏ hơn, co rút lại, nằm vừa trong một ngăn tủ, rồi vừa trong một trái tim bé thơ. Bà cũng trở thành búp bê nhỏ, để em chăm chút, em giúp bà tắm, lấy thuốc cho bà uống. Bà hay quên thì đã sao, đã có em bên cạnh, em sẽ nhắc bà ngày Tết mình đã hứa cùng làm gì với nhau.

Bốn câu chuyện còn kể cho người đọc nhiều điều hơn thế. Đây còn là câu chuyện về nỗi đau day dứt của một người thiếu phụ phải sống xa mẹ mình, chỉ mang con về thăm với mẹ vài ngày, đến khi mẹ mất cũng không thể về được. Đây còn là câu chuyện về tình yêu của ông và bà từ ngày họ còn rất trẻ và nỗi đau khổ, nhớ nhung vô cùng của bà khi ông từ biệt cuộc đời trước. Đây còn là câu chuyện về hai bà cháu cố gắng giữ những nếp cũ ngày cuối năm từ gói bánh chưng đến làm mứt chùm ruột. Bà thì cứ dần quên đi mọi thứ nhưng vẫn muốn lưu lại cho cháu những nếp ký ức đẹp đẽ.

Khi khép sách lại, tôi nhớ về bà cố của mình. Đến giờ trong tôi hầu như không còn hình ảnh nào về bà, ngoại trừ một bóng dáng lụ khụ lưng còng, chống gậy đi lại trong sân. Người lớn kể lại rằng năm đó, tôi chỉ ba tuổi, cũng hay bắt chước bà cố chống gậy, còng lưng, đi sau lưng bà. Người già và con trẻ, một ở điểm khởi đầu hành trình, một ở đoạn chót cuộc đời, ấy vậy mà lại có quá nhiều yêu thương tương tự nhau.

Nhân vật của Suzy Lee thường hay đứng mấp mé giữa hai bờ thế giới thực – ảo. Bộ ba sách tranh không lời: Mirror, Shadow và Wave cũng không nằm ngoài chủ đề này. Nếu Mirror có chút ma quái với sự hoán đổi vị trí của thế giới trong và ngoài gương, Shadow tinh nghịch với thế giới của ánh sáng và bóng tối, thì Wave lại trong trẻo hồn nhiên với thế giới của bờ và sóng. Ranh giới của hai thế giới trong Wave là ranh giới mờ nhất, “ẩn” nhất, đến nỗi nếu không tinh ý nhìn những chi tiết nhỏ ở ngay mép nối giữa các trang, người đọc không dễ nhận ra sự phân cắt của hai thế giới này. Có lẽ cùng vì thế nến trong ba cuốn sách, Wave tạo ấn tượng nhẹ nhàng nhất, một phần khác cũng vì tông màu xanh, trắng xám và đen xuyên suốt quyển sách.

 Người ta đọc thấy nhiều hơn một lớp nghĩa trong truyện của Suzy Lee. Một vài người đọc cảm thấy đây là câu chuyện vớ vẩn nhất mà họ từng đọc. Chẳng có gì ngoài chuyện một đứa bé chạy ra rồi lại chạy vào, sóng đuổi theo, làm ướt áo… Một số người khác thì thấy đây là câu chuyện nói về sức mạnh của thiên nhiên. Một số khác lại thấy đây là câu chuyện về sự bước qua ranh giới của sợ hãi, thách thức, phiêu lưu và về sự lạc quan, tha thứ. Người ta thường không bao giờ lường trước được mình sẽ đối diện với điều gì khi bước ra khỏi ranh giới an toàn. Và cũng chẳng nhiều “đứa trẻ” trên đời có thể biết cách tận hưởng niềm vui từ những vỏ sò vỏ ốc do “cơn sóng thảm họa” mang đến.